Nasiya savdosida foyda — qaytgan to‘lovlarда. Eng katta zarar esa qaytmaydigan qarzlardan keladi. Ko‘p do‘kon mijozni “ko‘rinishiga qarab” baholaydi — bu tavakkal. Quyida nasiya berishdan oldin mijozni tizimli tekshirishning 5 bosqichi.
1. Shaxsni tasdiqlang (MyID / passport / PINFL)
Birinchi qadam — mijoz haqiqatan o‘zimi? Passport va PINFL ma’lumotlarini oling, MyID orqali biometrik tasdiqlang. Bu soxta shaxs yoki birovning hujjati bilan shartnoma tuzishning oldini oladi. Tasdiqlangan shaxssiz nasiya bermang — qaytarib olish deyarli imkonsiz bo‘ladi.
2. Kredit tarixini tekshiring (KATM skoring)
Mijoz ilgari qarz olganmi va o‘z vaqtida to‘laganmi? KATM (kredit byurosi) skoringi shu savolga javob beradi. Past skor — yuqori xavf belgisi. Bu yangi mijozни tavakkalsiz baholashning eng ob’ektiv yo‘li: his-tuyg‘u emas, raqam.
3. Qora ro‘yxatni tekshiring
Mijoz ilgari sizда yoki tarmoqда yomon tarix qoldirganmi? Qora ro‘yxatni (PINFL, telefon, IMEI bo‘yicha) tekshiring. Takroriy yomon mijoz darrov ko‘rinadi. Vaqt o‘tib o‘zingizнинг yomon mijozlaringizni ham qora ro‘yxatga qo‘shib boring — kelajakда avtomatik ogohlantirish bo‘ladi.
4. To‘lov qobiliyatini baholang
Mijoz to‘lay oladimi? Oylik to‘lovni daromadi bilan solishtiring. Umumiy qoida: oylik to‘lov daromadning 30–40% idan oshmasin. Agar oshsa — muddatni uzaytiring (oylik kamayadi) yoki avansni oshiring. Bu kechikish ehtimolini tushiradi.
5. Garovni to‘g‘ri rasmiylashtiring
Telefon/texnika uchun garov himoyasi muhim. Sotilgan qurilmani tizimда garov sifatida ro‘yxatga oling. To‘lov to‘xtasa, mijoz roziligi asosida o‘rnatilgan qurilma qulfi (device-lock) ilovasi orqali himoya qo‘llaniladi. Eslatma: tarmoqда IMEI bloklash operator/davlat vakolatida — do‘kon buni o‘zi qila olmaydi, device-lock esa qonuniy muqobil.
Bu tekshiruvlar qancha vaqt oladi?
Qo‘lда — har biri alohida joyда, ko‘p vaqt. Maxsus tizimда bularning hammasi bir ekranда, mijoz kartasiда bir necha daqiqада bajariladi: shaxs, KATM, qora ro‘yxat, to‘lov grafigi va garov — birga.
Xulosa
Nasiya berishdan oldin mijozni tekshirish — eng arzon sug‘urta. Besh bosqich (shaxs → kredit tarixi → qora ro‘yxat → to‘lov qobiliyati → garov) qaytmaydigan to‘lovlarni sezilarli kamaytiradi. His-tuyg‘u bilan emas, ma’lumot bilan qaror qiling.
Loome bu tekshiruvlarni (MyID, KATM skoring, qora ro‘yxat, to‘lov grafigi, garov) bitta tizimда birlashtiradi. Jonli demoni ko‘ring →
Tez-tez so‘raladigan savollar
Nasiya berishdan oldin mijozni tekshirish shartmi?
Majburiy emas, lekin tavsiya etiladi. Tekshiruvsiz nasiya — tavakkal. Bir necha daqiqalik tekshiruv qaytmaydigan to‘lov xavfini sezilarli kamaytiradi.
KATM skoring nima?
KATM — kredit byurosi. U mijozning kredit tarixini ko‘rsatadi: ilgari qarz olganmi, o‘z vaqtida to‘laganmi. Bu yangi mijozning ishonchliligini baholashga yordam beradi.
MyID nima uchun kerak?
MyID — biometrik shaxsni tasdiqlash. U mijoz haqiqatan o‘zi ekanini va hujjatlari to‘g‘riligini tasdiqlaydi, soxta shaxs bilan shartnoma tuzishning oldini oladi.
Mijozning to‘lov qobiliyatini qanday baholash mumkin?
Oylik to‘lovni mijoz daromadi bilan solishtiring. Umumiy qoida: oylik to‘lov daromadning 30–40% idan oshmasligi kerak. Avansni oshirish ham xavfni kamaytiradi.